Podcast Lepiej Teraz

Boston, 1720. 14- letni Benjamin pochyla się nad książką pożyczoną na jedną noc.
Świeca dogasa.
Jeśli zaśnie, brat go znowu zbije.
Jeśli ojciec zobaczy światło, zacznie się to wszystko od nowa.

W drugiej części serii o Benjaminie Franklinie opowiadam, jak chłopak bez szkoły, bez pieniędzy i bez wolności stał się w 5 lat mistrzem prozy, wegetarianinem szokującym purytański Boston i świadkiem epidemii, która rozdarła miasto na pół.

Czego się dowiesz:
6- stopniowa metoda nauki pisania, którą szesnastoletni Franklin wymyślił sam, w pustej drukarni o piątej rano. Metoda, która działa do dziś i nie wymaga ani nauczyciela, ani kursów.
Wegetariańska herezja Franklina – dlaczego przestał jeść mięso w mieście, gdzie to był społeczny skandal. Jak chleb z rodzynkami i szklanka wody dały mu dwie rzeczy, których nikt się nie spodziewał.
Epidemia ospy 1721 roku, która podzieliła Boston na dwa wrogie obozy. Spór o szczepienia, granat rzucony w okno i pierwsza naprawdę wolna gazeta w Ameryce.

3 lekcje z tego odcinka możesz zastosować u siebie jeszcze w tym tygodniu.

Wesprzyj podcast: patronite.pl/podcastlepiejteraz  

Postaw kawę: suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA

Źródła główne (pierwotne):
Benjamin Franklin, The Autobiography of Benjamin Franklin, część I (napisana w Twyford, Anglia, 1771). Wydanie autorytatywne: J.A. Leo Lemay & P.M. Zall (red.), Benjamin Franklin’s Autobiography: An Authoritative Text, W.W. Norton, 1986. Polskie tłumaczenie: Żywot własny, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1960.
„Silence Dogood, No. 1–14″ (2 IV – 8 X 1722), pełne teksty w: The Papers of Benjamin Franklin, vol. 1, ed. L. W. Labaree, Yale University Press, 1959. Online: Founders Online (founders.archives.gov).
„The Printer to the Reader”, New-England Courant, No. 80, 11 II 1723. Online: Founders Online.
Diary of Cotton Mather, vol. II (Massachusetts Historical Society Collections, 7th Series, vol. VIII).
Journal of the House of Representatives of Massachusetts, sesja 1722, s. 21 (postanowienie Council z 12 VI 1722 o uwięzieniu Jamesa Franklina).
Massachusetts House Journals, sesja styczeń 1723 (postanowienie z 15 I 1723 o zakazie druku New-England Courant).
Zabdiel Boylston, An Historical Account of the Small-Pox Inoculated in New England, Londyn 1726.
Boston News-Letter, 14 VIII 1721 (potwierdzenie pierwszego numeru Couranta) i 20 XI 1721 (relacja z zamachu na Mathera).
Źródła wtórne:
J.A. Leo Lemay, The Life of Benjamin Franklin, Volume 1: Journalist, 1706–1730, University of Pennsylvania Press, 2006.
Walter Isaacson, Benjamin Franklin: An American Life, Simon & Schuster, 2003, rozdziały 2–3.
H.W. Brands, The First American: The Life and Times of Benjamin Franklin, Doubleday, 2000.
Carl Van Doren, Benjamin Franklin, Viking, 1938 (Pulitzer).
Nick Bunker, Young Benjamin Franklin: The Birth of Ingenuity, Knopf, 2018.
Gordon S. Wood, The Americanization of Benjamin Franklin, Penguin, 2004.
Edmund S. Morgan, Benjamin Franklin, Yale University Press, 2002.
Claude-Anne Lopez, „Three Buns at a Time: When Did Benjamin Franklin Arrive in Philadelphia?”, Yale Library Gazette, 1980 (ustalenie daty 6 X 1723 jako niedzieli przybycia).
David Larson, „Benjamin Franklin’s Youth, His Biographers, and the Autobiography”, Pennsylvania Magazine of History and Biography, vol. CXIX, no. 3 (lipiec 1995).
Źródła internetowe i archiwalne:
Colonial Williamsburg — „The Printer in Eighteenth-Century Williamsburg”.
Founders Online — founders.archives.gov (wszystkie 14 listów Silence Dogood; pełna korespondencja Franklina).
Massachusetts Historical Society — masshist.org (Cotton Mather Diary; mapy Bostonu z 1722).
American Antiquarian Society, Worcester (oryginalne numery New-England Courant).
Library of Congress, Research Guides — New-England Courant.
Harvard University, „Contagion” Digital Exhibits — „The Boston Smallpox Epidemic, 1721″.
Colonial Society of Massachusetts — „Bibliographical Notes: New-England Courant” (colonialsociety.org).

Boston, 17 stycznia 1706.

W warsztacie mydlarza, w którym rok wcześniej utopił się w kadzi z wodą mydlaną 16-miesięczny brat, rodzi się 15. dziecko Josiaha Franklina. Najmłodszy syn najmłodszego syna, od pięciu pokoleń. 

Nikt nie postawiłby na niego ani grosza. Ten chłopak ma jednak coś, czego nikt mu nie odbierze:
matkę z rodu buntowników i ojca, który zamiast pieniędzy daje mu coś cenniejszego - spacery po warsztatach rzemieślniczych i lekcje przy stole.

W odcinku usłyszysz:  
Jak 11-letni Ben wymyślił pierwsze w Ameryce ręczne płetwy pływackie 
Co widział 5-latek podczas Wielkiego Pożaru Bostonu w 1711 roku 
Dlaczego gwizdek za wszystkie pieniądze nauczył go więcej niż rok w szkole 
Co działo się w domu, gdzie liczyła się treść rozmowy, nie treść talerza 
Jak prymus klasy wylądował przy przycinaniu knotów świec 
I dlaczego umowa, którą podpisał w wieku 12 lat, była jednocześnie klatką i kluczem
To opowieść o tym, jak wygląda PRAWDZIWY początek drogi człowieka, który wymyślił siebie od zera. Bez pieniędzy, czy znanego nazwiska. 

Wesprzyj podcast: patronite.pl/podcastlepiejteraz  

Postaw kawę: suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA 

Źródła pierwotne
Benjamin Franklin, Żywot własny (Autobiography), Część I (Twyford, 1771). Polskie tłumaczenie: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1960
Benjamin Franklin, The Whistle — list do Madame Brillon, 10 listopada 1779 (jedna z paryskich „bagatelles”)
Benjamin Franklin, On the Art of Swimming – opis ręcznych płetw pływackich
Cotton Mather, Bonifacius, or Essays to Do Good (Boston, 1710)
Relacja Williama Temple’a Franklina (wnuka) – żart o solonych rybach
Akta Old South Meeting House – rejestr chrztów; głosowanie na diakona (odkryte przez Nicka Bunkera)
Wzorcowa umowa czeladnicza z 1742 roku – Gilder Lehrman Institute of American History
Biografie i opracowania historyczne
Walter Isaacson, Benjamin Franklin: An American Life (Simon & Schuster, 2003), rozdz. 1-2
Nick Bunker, Young Benjamin Franklin: The Birth of Ingenuity (Knopf, 2018), część I
H.W. Brands, The First American: The Life and Times of Benjamin Franklin (Doubleday, 2000), część I
Carl Van Doren, Benjamin Franklin (Viking, 1938) – nagroda Pulitzera
Nian-Sheng Huang, Franklin’s Father Josiah: Life of a Colonial Boston Tallow Chandler, 1657–1745 (American Philosophical Society, 2000)
Archiwa i źródła internetowe
AmericanLiterature.com – pełny tekst eseju The Whistle
Massachusetts Historical Society (masshist.org) – rejestry chrztów Old South, korespondencja Franklina
Benjamin Franklin Historical Society (benjamin-franklin-history.org)
International Swimming Hall of Fame (ishof.org) – wprowadzenie pośmiertne, 1968
American Battlefield Trust – „Boston and Benjamin Franklin” (battlefields.org)
Boston Public Library – Research Guide „Great Fires of Boston”
Leventhal Map & Education Center – mapa kapitana Johna Bonnera z 1722 roku
Bostonian Society / Old State House – kolekcja oryginalnego szyldu Niebieskiej Kuli
TOTA – „The Boston of Franklin’s Boyhood” (tota.world)
EH.net – „Apprenticeship in the United States”
USHistory.org – biografia Franklina i historia New-England Courant

Siódmy i ostatni odcinek serii o Tadeuszu Kościuszce.
1798 rok. Kościuszko wraca potajemnie z Ameryki do Europy z fałszywym paszportem.
W Paryżu czeka na niego Napoleon Bonaparte z propozycją nie do odrzucenia.
A w Berville pod Fontainebleau czeka na niego coś zupełnie innego.
15 lat ciszy, które zmienią jego legendę na zawsze. 

Naczelnik kontra cesarz Francuzów 
Sfałszowany manifest, który wywołał burzę 
Obietnica cara, która skończyła się milczeniem 
Szwajcaria, której Kościuszko nie planował 
Serce, które przeżyło więcej niż jego właściciel

Jak wygląda życie bohatera, którego nikt już nie potrzebuje?
Co robi generał, który nie może walczyć?
I dlaczego to właśnie te lata, a nie bitwy, decydują o tym, kim Kościuszko jest dla nas dzisiaj?

Finał serii.
Przygotuj się na zakończenie, którego się nie spodziewasz. Słuchaj, inspiruj się i żyj lepiej teraz.

Jeśli cenisz moją pracę nad tą serią:
Wesprzyj podcast na patronite.pl/podcastlepiejteraz 
Postaw kawę na suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA

Biografie podstawowe:
Alex Storozynski, The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (St. Martin’s Press, 2009)
Monica M. Gardner, Kościuszko: A Biography (1920, dostępna na Wikisource), zwłaszcza rozdział 9
Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896)
Feliks Koneczny, Święci w dziejach Narodu Polskiego (dostępne na NonPossumus.pl)
James S. Pula, Thaddeus Kosciuszko: The Purest Son of Liberty (Hippocrene Books, 1998)
Sławomir Leśniewski, Kościuszko. Rysa na pomniku? (Wydawnictwo Literackie, 2023)
Gary Nash i Graham Russell Gao Hodges, Friends of Liberty: Thomas Jefferson, Tadeusz Kosciuszko, and Agrippa Hull (Basic Books, 2008)
Korespondencja i źródła pierwotne:
Founders Online, National Archives (founders.archives.gov)
List Tadeusza Kościuszki do Thomasa Jeffersona, kwiecień 1816
List Pierre’a Josepha Zeltnera do Thomasa Jeffersona, 30 października 1818
List Franza Xavera Zeltnera do Thomasa Jeffersona, 29 października 1817
List Kościuszki do A. J. Czartoryskiego, Wiedeń 1815 (cyt. za Gardner)
Spotkania z Napoleonem:
napoleon.org, biografia: Kosciuszko, Tadeusz Andrzej Bonawentura
tadeuszkosciuszko.com, „The difficult story of Tadeusz Kosciuszko and Napoleon Bonaparte”
WielkaHistoria.pl, „Kościuszko i Napoleon. Cesarz Francuzów gotował się ze złości, gdy usłyszał warunki polskiego bohatera”
WP Film, „To niebezpieczny despota. Posłał na śmierć ponad 100 tys. Polaków”
Barbara Grochulska, Księstwo Warszawskie (PWN)
Odezwa Dąbrowskiego i Wybickiego do Wielkopolan z 6 XI 1806, historia.interia.pl
Berville i Zeltnerowie:
Wikipedia, Peter Josef Zeltner
Dziennik Polski, „Tadeusz Kościuszko prywatnie”
Historia Poszukaj, „Czy Tadeusz Kościuszko lubił haftować?”
tombeauxpolonais.eu, „gen. Kościuszko”
fr-academic.com, biografia Kościuszki
Kongres Wiedeński i Aleksander I:
Tygodnik Powszechny, prof. Franciszek Ziejka, „Naczelnika życie po życiu”
TheCollector.com, „Tadeusz Kościuszko: 6 Facts You Didn’t Know”
Solura, choroba, śmierć:
dr Liliana Narkowicz, Rocznik SNPL, t. 17, Wilno, 2017, s. 596–603
prawdajestciekawa.pl, „Kościuszko w Solurze”
Schweizerbote, 10 kwietnia 1817 (cyt. za Muzeum Kościuszki w Solurze)
mabpz.org, „Muzeum Kościuszki w Solurze”
kosciuszko-solothurn.ch, oficjalna strona Kosciuszko Gesellschaft Solothurn
Wikipedia, Kościuszko Museum, Solothurn
dzieje.pl, „200 lat temu w Solurze zmarł Tadeusz Kościuszko”
Pochówek na Wawelu, serce, kopiec:
dzieje.pl, „200 lat temu Tadeusz Kościuszko został pochowany na Wawelu”
pai.media.pl, „Ostatnia droga Tadeusza Kościuszki”
Muzeum Historii Polski, kalendarium
kopieckosciuszki.pl, oficjalna strona Kopca Kościuszki w Krakowie
Testament siechnowicki i amerykański:
Wikipedia, Wills of Tadeusz Kościuszko
Wikicytaty (pl), Tadeusz Kościuszko
polonika.pl, „Niezrealizowany testament Tadeusza Kościuszki”
Smithsonian Magazine, „The Polish Patriot Who Helped Americans Beat the British” (2017)
Pamięć i upamiętnienia:American Battlefield Trust, Andrzej Tadeusz Bonawentura Kosciuszkokosciuszkoheritage.com, „Thaddeus Kosciuszko Memorialised Worldwide”Wikipedia, Commemoration of Tadeusz KościuszkoBritannica, Tadeusz Kosciuszko

Petersburg, 1796. Car Rosji osobiście przychodzi do celi polskiego generała. Nie po to, żeby go upokorzyć. Po to, żeby mu się pokłonić.

W szóstej części serii o Tadeuszu Kościuszce opowiadam o człowieku, którego podziwiał nawet jego wróg. O drodze z wilgotnego lochu do Filadelfii, gdzie tłumy witały go salwami z dział, a Thomas Jefferson nazwał go „najczystszym synem wolności”.

Będzie o godności, której nie można odebrać.
O odwadze, która nie pyta o wynik.
I o jednym dokumencie napisanym o czwartej nad ranem, który mógł zmienić historię Ameryki.

Jeśli cenisz moją pracę nad tą serią:
Wesprzyj podcast na patronite.pl/podcastlepiejteraz 
Postaw kawę na suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA:

Biografie podstawowe
Alex Storozynski, The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution, St. Martin’s Press, 2009
Monica Gardner, Kościuszko: A Biography, 1920 (Wikisource)
Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta, 1894/1896
Tadeusz Korzon, Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta, t. IV
James S. Pula, Thaddeus Kosciuszko: The Purest Son of Liberty, Hippocrene Books, 1998
Miecisław Haiman, Kosciuszko: Leader and Exile, 1946/1977
Gary Nash, Graham Russell Gao Hodges, Friends of Liberty: Thomas Jefferson, Tadeusz Kosciuszko, and Agrippa Hull, Basic Books, 2008
Źródła pierwotne i pamiętniki
Julian Ursyn Niemcewicz, Notes of My Captivity in Russia, tłum. Alexander Laski, 1844 (Wikisource)
Founders Online, National Archives (founders.archives.gov): korespondencja Jefferson-Kościuszko, testament z 5 maja 1798
The Papers of Thomas Jefferson, t. 30, red. Barbara B. Oberg, Princeton UP, 2003
Insurekcja kościuszkowska i Uniwersał Połaniecki
Kazimierz Bartoszewicz, Dzieje Insurekcji Kościuszkowskiej, 1913 (reprint 2002)
Bartłomiej Szyndler, Powstanie kościuszkowskie 1794, 2001
Wikipedia: Kościuszko Uprising, Battle of Maciejowice, Battle of Szczekociny, Proclamation of Połaniec, Warsaw Uprising (1794)
Kresy.pl: „Wynikał z Konstytucji 3 Maja. 7 maja 1794 roku Tadeusz Kościuszko ogłosił Uniwersał połaniecki”
Wprost Historia: „Kościuszko obiecał chłopom wolność”
Ośrodek Myśli Obywatelskiej i Patriotycznej: „Uniwersał połaniecki, 7 maja 1794 r.”
„Finis Poloniae”, analiza źródłowa
Józef Tretiak, O Finis Poloniae, 1921
Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie: „Finis Poloniae! Kościuszko w niewoli”
Wikipedia (pl): Finis Poloniae
Niewola, uwolnienie i car Paweł I
Edward P. Alexander, „Jefferson and Kosciuszko: Friends of Liberty and of Man”, Pennsylvania Magazine of History and Biography, XCII, nr 1, 1968
Bibliotekarz Podlaski: „Prisons, politics and the gift of freedom: Kosciuszko, Niemcewicz and Paul I”
Muzeum Historii Polski / Google Arts & Culture: „Tadeusz Kościuszko, a man of vision”
Encyclopedia Britannica: Paul I
Wikipedia: Paul I of Russia, Peter and Paul Fortress
Prawa kobiet i Emilia Zeltner
Dr Liliana Narkowicz, Rocznik SNPL, t. 17, Wilno 2017, s. 596-603
Muzeum Kościuszki w Solothurn
Geni.com: Emilia Taddea Zeltner (1804-1875)
Wikimedia CH: Emilia Morosini Zeltner
Alex Storozynski, wywiad dla Polish Weekly
Powrót do Ameryki i testament abolicjonistyczny
NPS: Thaddeus Kosciuszko National Memorial (nps.gov/thko)
ushistory.org / Independence Hall Association
American Battlefield Trust
The Philadelphia Inquirer: „Jefferson’s missed opportunity to free his slaves”, 2017
New Eastern Europe: „General Kosciuszko, a man ahead of his time”, 2018
Kontekst historyczny: III rozbiór i Legiony
Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki, A Concise History of Poland, Cambridge UP, 2001
Norman Davies, God’s Playground: A History of Poland, Oxford UP, 2005
Wikipedia: Third Partition of Poland, Mazurek Dąbrowskiego
Muzyka KościuszkiAleksander Janta, Polski Ośrodek Muzyczny USC (polishmusic.usc.edu)

Bohater dwóch kontynentów wraca do ojczyzny. Ale zamiast owacji czeka go bieda, zapomniane zasługi i kraj rozpadający się na kawałki. 

Pięć lat na wsi. Puste kieszenie. Ameryka wciąż nie zapłaciła mu za siedem lat walki. Co robi generał, którego nikt nie potrzebuje?

Spotkanie, które odbiera mowę. Konstytucja, która przeraża trzy imperia.
I zdrada, która przychodzi stamtąd, skąd nikt się nie spodziewał.

A potem: krakowski Rynek, podniesiona szabla i przysięga, od której wstrzymuje oddech cała Europa.

Chłopi z kosami kontra rosyjskie armaty.
Żydowski kupiec z Litwy, który zostaje pułkownikiem. I sukmana, która mówi więcej niż tysiąc przemówień.

Piąty odcinek serii o Tadeuszu Kościuszce to historia o tym, że wolność albo jest dla wszystkich, albo nie ma jej dla nikogo.

Wesprzyj podcast na patronite.pl/podcastlepiejteraz 

Postaw kawę na suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA:

Biografie podstawowe:
Alex Storozynski: The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (2009)
Tadeusz Korzon: Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896)
Monica Gardner: Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg)
James S. Pula: Thaddeus Kościuszko: The Purest Son of Liberty (Hippocrene Books, 1999)
Miecisław Haiman: Kosciuszko: Leader and Exile (1946)
Konstytucja 3 Maja i reformy:
Norman Davies: God’s Playground: A History of Poland (Oxford, 2005)
Richard Butterwick: The Polish Revolution and the Catholic Church, 1788-1792 (Oxford, 2012)
Adam Zamoyski: The Last King of Poland (2012)
Wikipedia: Constitution of 3 May 1791, Great Sejm
Polish Presidency of the EU Council: „About the Constitution of 3 May”
Targowica, zdrada i rozbiory:
Wikipedia: Targowica Confederation, Second Partition of Poland
Robert Howard Lord: The Second Partition of Poland
historia.dorzeczy.pl: „Zdrada narodowa. Zawiązanie konfederacji targowickiej”
Władysław Smoleński: Konfederacja targowicka (Kraków 1903)
Jerzy Łojek: Dzieje zdrajcy oraz Upadek Konstytucji 3 Maja
Bitwa pod Dubienką:
Wikipedia: Battle of Dubienka
Piotr Derdej: Zieleńce – Mir – Dubienka 1792 (Bellona, 2008)
twojahistoria.pl: „Bitwa pod Dubienką”
Google Arts & Culture / Muzeum Historii Polski
Insurekcja kościuszkowska i Racławice:
Wikipedia: Kościuszko Uprising, Battle of Racławice
polishhistory.pl: „The Battle of Racławice: How did Kościuszko defeat the Russians?”
Bartłomiej Szyndler: Powstanie kościuszkowskie 1794 (2001)
bliskopolski.pl: „1794 r.: Insurekcja kościuszkowska”
dzieje.pl: „Insurekcja Kościuszkowska – ostatnia próba ratowania Rzeczpospolitej”
Polskie Radio: „Wojciech Bartosz Głowacki. Bohater spod Racławic”
Wikisource: Gardner, Kościuszko: A Biography, Chapter 4
Zdrada kleru i rola Kościoła:
Otton Beiersdorf (oprac.): Papiestwo wobec sprawy polskiej w latach 1772-1864. Wybór źródeł (Wrocław 1960)
Richard Butterwick: Polska rewolucja a Kościół katolicki 1788-1792 (Arcana, Kraków 2012)
Władysław Smoleński: Konfederacja targowicka (Kraków 1903)
Andrzej Woltanowski: „Śmierć prymasa Poniatowskiego”, Kwartalnik Historyczny (1987)
Wikipedia: Józef Kossakowski, Ignacy Massalski, Michał Jerzy Poniatowski
Brewe papieża Piusa VI do Katarzyny II z 24 lutego 1792 r.
Akta nuncjatury warszawskiej (Ferdinando Maria Saluzzo)
„Papiery ambasady rosyjskiej” (archiwum Igelströma)
Żydzi w Polsce – tło historyczne:
Wikipedia (pl): Statut kaliski, Privilegium de non tolerandis Judaeis
Wikipedia: History of the Jews in Poland
POLIN Museum: „Statut kaliski – 750-lecie pierwszego przywileju Żydów”
polishfreedom.pl: „Przywilej Generalny dla Żydów w Wielkopolsce – Statut Kaliski”
sztetl.org.pl: „Historia społeczności” (Warszawa)
Żydowski Instytut Historyczny: „Żydowskie ulice w Warszawie” (Eleonora Bergman)
Żydowski Instytut Historyczny: „Pociejów – żydowskie centrum handlowe dawnej Warszawy”
Berek Joselewicz i Pułk Lekkokonny Starozakonny:
Wikipedia: Berek Joselewicz, Pułk Lekkokonny Starozakonny
Virtual Shtetl (sztetl.org.pl): biogram „Joselewicz Berek”
Virtual Shtetl: „Polish Jews at the times of the Great Sejm and the Kościuszko Uprising”
Polityka, Pomocnik Historyczny: „Odezwa Berka Joselewicza”
ANU Museum of the Jewish People: „The Story of the Jewish Warrior Who Became a Symbol of Bravery in Poland”
histmag.org: „Dał nam przykład Joselewicz…”
polishhistory.pl: „The Massacre of Warsaw’s Praga District (4 November 1794)”
polishhistory.pl: „Kościuszko – a man before his time”
dignitynews.eu: „Where is the oldest active synagogue in Poland located?”
American Association for Polish-Jewish Studies: „Jewish Soldiers in Polish Armies 1794-1945″ (Dubicki & Łukomski)
Alex Storozynski: The Peasant Prince, rozdział 12
Emanuel Ringelblum: Żydzi w powstaniu Kościuszkowskim (1937/38)
Derek Penslar: Jews and the Military: A History (Princeton University Press, 2013)
Korespondencja i źródła pierwotne:
Julian Ursyn Niemcewicz: pamiętniki (za Storożynskim)
List Kościuszki do Adama Jerzego Czartoryskiego (1814)
Henryk Mościcki (oprac.): Pisma Tadeusza Kościuszki
Ludwika Sosnowska: list przez Niemcewicza (za Gardner)
Akt Insurekcji Kościuszkowskiej: tekst powszechnie dostępny: Gazeta Rządowa, nr 78 (1794)